Balkanlar’daki Türk Dili


İbrahim HÜRGEL – Kosova Prizlenliler Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yönetim Kurulu Üyesi, İstanbul-TÜRKİYE Türk dilinin ilk yazılı eserleri M.S. 8. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bu eser­ler Gök Türkler devrinde Gök Türk harfleriyle taşlar üzerine yazılmış kitabe­lerdir. Bu yazılı dil, 745 yılında Gök Türk devleti yıkıldıktan sonra Uygurlar tarafından da kullanılmıştır….

Türk Diline Genel Bakış

Türk dilinin ilk yazılı eserleri M.S. 8. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bu eser­ler Gök Türkler devrinde Gök Türk harfleriyle taşlar üzerine yazılmış kitabe­lerdir. Bu yazılı dil, 745 yılında Gök Türk devleti yıkıldıktan sonra Uygurlar tarafından da kullanılmıştır. Uygurlar bu yazı dilinde Gök Türk harfleri yanın­da, Mani ve Soğd harflerini de kullanmışlardır. Uygurların bıraktıkları eserler taşlar üzerine yazılmış kitabeler dışında binlerce yazma eserden oluşmaktadır. İslamiyet’ten önceki yazılı Türk dili, 8.-10. yüzyıllar arasını kapsamaktadır.

Türkler 10. yüzyılda İslâm dinine girerler. Müslüman olduktan bir yüzyıl sonra Arap harfleriyle Türkçe eserler vermeye başlarlar. İlk İslamî Türk eser­leri Yusuf Has Hâcib’in kaleme aldığı, bir çeşit siyasetname olan ve “Mutlu Olma Bilgisi” anlamına gelen Kutadgu Biligadlı eserdir. Yusuf Has Hâcib Ku-tadgu Biligi 1068 yılında yazmıştır. Bu dönemin ikinci büyük eseri Kâşgarlı Mahmud’un yazdığı Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı ilk Türkçe sözlüktür. Kâşgarlı Mahmud bu eseri Araplara Türkçe öğretmek maksadıyla kaleme almıştır. Eser 1072’de yazılmaya başlanmış 1077’de tamamlanmıştır.

Türkler 8. yüzyıldan 11. yüzyıla kadar birçok medeniyet dairesine dâhil olarak sırasıyla Şamanizm, Manihaizm, Budizm ve son olarak da İslâm dinini kabul etmiş ve bu medeniyet değişikliğine paralel olarak dillerini çeşitli alfa­belerle yazmış olsalar da yazı dillerini değiştirmemişlerdir. Yani 11. yüzyıla kadar Türklerin kullandığı tek bir yazı dili vardır.

11. yüzyılda Türk dünyasının genel görünümü şöyledir: Büyük Türk küt­lesi hâlen Orta Asya’dadır. Doğuda Karahanlı devleti, güneyde yani Hindis­tan’da Gazneliler bulunmaktadır. Seyhun ırmağının civarındaki bozkırlara yerleşen Oğuzlar, Büyük Selçuklu devletini kurma yolunda hızla ilerlemekte ve Anadolu’nun kapılarını zorlamaktadırlar. Bizans kaynaklarının Kuman adı­nı verdikleri Kıpçaklar Karadeniz’in kuzeyindeki geniş bozkırları yurt tutmuş­lardır. Bu bölgeye 11. yüzyıldan itibaren Deşt-i Kıpçak, yani Kıpçak Bozkırı adı verilmiştir. Diğer taraftan Peçenekler ve Uzlar da Balkanlar’a göç etmiş­lerdir.

11.-12. yüzyıllarda Haçlı Seferleri ile uğraşmak zorunda olan Türk ve İs­lâm Dünyası 13. yüzyıla gelindiğinde Cengiz istilâsıyla darmadağın olmuştur. Büyük Türk kitleleri Moğolların egemenliği altına girmiştir. Seyhun Irmağı ci­varında bulunan Oğuzlar Cengiz korkusundan kitleler hâlinde Kafkaslara ve Anadolu’ya akın etmişlerdir. Anadolu 1071 Malazgirt Savaşından itibaren İz­nik şehrine kadar bir Türk yurdu olmaya başlamıştı. Ancak Türkler henüz kit­leler hâlinde bu bölgeye gelmemişlerdi. Bu açıdan bakıldığında Cengiz istilâ­sı Anadolu’nun Türkleştirilmesi hususunda büyük katkı sağlamıştır. Nitekim 13. yüzyılda bu bölgeyi ziyaret eden Avrupalı seyyah Marko Polo, seyahatna­mesinde Anadolu için, “Burası dağ taş Türkmen dolmuş” tabirini kullanmıştır. Avrupa kaynakları da Anadolu’ya ilk kez bu yüzyılda “Türkiye” adını vermiş­lerdir. Ancak Cengiz orduları bütün Orta Asya’yı istila etmekle yetinmemiş, Kıpçakların yaşadığı Karadeniz’deki Deşt-i Kıpçak bölgesini, İran ve Irak’la birlikte Anadolu’yu da istilâ etmiştir. Yani Anadolu’ya yığılan Oğuz Türkleri de Cengiz istilâsından kurtulamamışlardır. Deşt-i Kıpçak bölgesindeki Kıpçak Türklerinin önemli bir kısmı da yine Cengiz korkusundan Balkanlar’dan Ma­caristan’a kadar olan bölgeye yoğun göçler yapmışlardır. Balkanlar’a yapılan Türk göçlerinin ikinci büyük halkasını Kıpçak Türkleri oluşturmaktadır.

13. yüzyıldaki Cengiz istilâsının en büyük etkilerinden biri de Türk dili üzerinde olmuştur. Türk dili bu yüzyılda üç yazı diline ayrılmıştır. Bu yazı dil­leri sırasıyla şöyledir:

Orta Asya Türkçesi (Harezm ve onun devamı olan Çağatay Türkçesi): Eski Türkçenin (Gök Türk, Uygur ve Karahanlılar devrinde yazılan ve konu­şulan Türkçe) devamı niteliğindedir. Bugün Türkçeyi devam ettiren çağdaş lehçeler şunlardır: Özbek Türkçesi, Yeni Uygur Türkçesi.
Kıpçak Türkçesi: Kıpçakların Karadeniz’in kuzeyindeki Deşt-i Kıpçak bölgesinde ve Memluk devletinde (bu devleti de paralı asker olarak Mısır’a gi­den Kıpçaklar kurmuşlardır) yazılan ve konuşulan Türkçedir. Kıpçak Türkçe-sinin çağdaş lehçeleri şunlardır: Kırım Türkçesi, Karaçay-Balkar Türkçesi, Kumuk Türkçesi, Tatar Türkçesi, Başkurt Türkçesi, Kara Kalpak Türkçesi, Nogay Türkçesi, Kazak Türkçesi, Kırgız Türkçesi.
Oğuz Türkçesi (Osmanlı Türkçesi): Anadolu’ya göç eden Oğuz Türk­lerinin konuştukları ve yazdıkları Türkçe. Oğuz Türkçesinin çağdaş lehçeleri de şunlardır: Türkiye Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Azeri Türkçesi, Türkmen Türkçesi (Türkmenistan ve Afganistan’daki Türkmenler).
Moğolların istilâ ettiği bölgeler yoğun Türk nüfusu altında olduğu için Cengiz’in evlatları bir iki nesil sonra 14. yüzyılın başlarından itibaren Türkleşme ve İslamlaşma sürecine girmiştir. Bu yüzyılda Deşt-i Kıpçak bölgesin­de kurulan Altın Ordu devleti, Orta Asya’da kurulan Çağatay devleti, onun de­vamı olan Timur devleti ve İran’da kurulan İlhanlılar artık birer Türk devlet­leridir. Anadolu’da Cengiz’in fazla bir etkisi olmamıştır.

14. yüzyılın başında uç beyliği olarak kurulan Osmanlı devleti yüzyılın sonunda tüm Balkanlar’ı fethetmiştir. Bunun sonucu olarak Balkanlar’a üçün­cü büyük Türk dalgası göçe başlamıştır. Oğuzların oluşturduğu bu göç dalga­sı yüzyıllarca sürmüştür. Balkanlar 600 yıl boyunca Türklerin hâkimiyetinde kalmıştır. Bu topraklara Türkler “Evlâdı Fatihan” yani “Fatihlerin Çocukları” adını vermişlerdir. Çünkü bu topraklara giden Türkler, Balkanlar’daki Türk fütuhatının öncü kolları olmuşlardır.

20. yüzyılın başlarında Balkanların elden çıkmasıyla birlikte milyonlarca Türk tekrar Türkiye’ye göçe zorlanmıştır. 93 Harbi diye anılan 1877-1878 Türk-Rus Savaşından günümüze kadar Balkanlardan Türkiye’ye Türk göçü devam etmektedir.

Balkanlar’da Konuşulan Türk Dili

Bugün Balkanlar’da Türk kökenli halkların konuştuğu diller, Türkiye Türkçesinin ağızları hükmündedir. Yani hiçbiri yazı dili değildir. Bir başka de­yişle Balkan Türkleri yazıyı Türkiye Türkçesi ile yazarlar. Çünkü Balkan­lar’da konuşulan Türkçe büyük ölçüde Oğuz Türkçesidir.

Balkanlar’daki Türk ağızları dil özellikleri açısından kendi aralarında farklılıklar göstermektedir. Mesela Bulgaristan’da konuşulan Türkçe ile Koso-va’da konuşulan Türkçe arasında bazı ortak yanlar bulunabileceği gibi, bazı noktalarda da her iki ağız birbirinden ayrılmaktadır.

İki ağız arasındaki benzerlikler:
Ünlü darlaşması: Kıpçak Türkçesinin bir özelliği olarak Balkan dille­rinde yaygın bir ünlü darlaşması vardır. Bulgaristan ağzı: uul ‘oğul’, küüy ‘köy’, süyyüt ‘söğüt’ üülen ‘öğlen’ gibi. Kosova ağzı: Ümer ‘Ömer’, çüp ‘çöp’.
Devrik cümle kuruluşları:
Bulgaristan ağzı: Gülüşelek tutuvârelâ evin yolunu ‘Evin yolunu gülüşe­rek tutversinler’ Bu adamın vâmış bi gardaşı ‘Bu adamın bir kardeşi varmış’ Kosova ağzı: Cideym eve ‘Eve gidiyorum’ Bi ev kurmişlar o maydanlık-ta ‘O meydanlıkta bir ev kurmuşlar’

İki ağız arasındaki farklılıklar:
a. Kosova ağzı ile Bulgaristan ağzı arasındaki en belirgin ayrılık g > c, k> ç ayrılığıdır. Bulgaristan ağzında söyleyişi Türkiye Türkçesindeki gibi olan gve ksesleri Kosova ağzında c, ç’ye çevrilmektedir. Bu ses olayı bir Kıpçak Türkçesi özelliğidir. Benzer ünsüz değişmeleri Türkiye’nin Karadeniz bölge­sinde, Erzurum ağzında ve Irak Türkmen ağızlarında da gözlenmektedir. Kıp­çak Türkçesi Karadeniz’in kuzeyindeki Türk boylarını etkilemekle kalmamış, Türkiye ağızlarını, Memlükler vasıtasıyla da Irak’taki Türkmen ağızlarını et­kilemiştir. Bu özellik bilhassa Türkiye’nin Karadeniz kuşağında ve Kosova’da daha yoğun görülmektedir. Kosova ağzındaki şu örnekler ilgi çekicidir ve Ka­radeniz ağzına ne ölçüde benzediği açık olarak görülmektedir: cül < gül, ce­lin <gelin, beycir=”” <=”” beygir,=”” cece=”” <gece;=”” çümür=”” <kömür,=”” çüpek=”” <köpek,=”” çen-di=”” kendi,=”” içi=”” iki,=”” açif=”” akif,=”” mâçeme=”” mahkeme=”” gibi.=”” b.=”” Şimdiki=”” zaman=”” çekimi=”” bulgaristan=”” ağzının=”” şimdiki=”” eki=”” -ıyer=”” -iyer=”” şeklindedir.=”” bu=”” ekin=”” de=”” şöyledir:=”” geliyerin=”” ‘geliyorum’=”” geliyesin=”” ‘geliyorsun’=”” geliyeri=”” ‘geliyor’=”” geliyeris=”” geliyoruz’=”” geliyesinis=”” ‘geliyorsunuz’=”” geliyele=”” ‘geliyorlar’=”” kosova=”” ağzı=”” ise=”” -i’dir:=”” celim=”” cesın=”” celi=”” geliyor’=”” celisık=”” ‘geliyoruz=”” celisınıs=”” celilar=””

NOT Bu çalışmada yardımlarından dolayı sayın Doç. Dr. Mesut ŞEN Beye teşekkür ederim.

İbrahim HÜRGEL / TASAM
http://www.tasam.org/tr-TR/Icerik/3722/balkanlardaki_turk_dili

Beğendiysen arkadaşlarına duyur...